Хызыр (а.с.) пайгамбарбы же олуябы? Ал тирүүбү же жокпу?

Азирети Хызыр алайхис салам тирүүбү? Жана ал пайгамбар болгонбу же олуя (валий) болгонбу?

الجوابُ حامِدا ًو مُصلیِّا ً

Үммөттүн көпчүлүк (жумхур) аалымдарынын пикири боюнча, Азирети Хызыр алайхис салам пайгамбар (наби) болгон. Бирок, ага Аллах тарабынан кээ бир таквини (жаратылыш мыйзамдарына, тагдырга байланыштуу жашыруун) милдеттер да тапшырылган. Анткени, анын Азирети Муса алайхис салам менен болгон окуясы Ыйык Куранда баяндалганда, анын кылган кээ бир иштери шарияттын сырткы өкүмдөрүнө ачык эле карама-каршы келгени айтылат. Ал эми (кадимки) шарияттын өкүмүнө каршы иш кылууга өзгөчө уруксат — бир гана Аллахтын пайгамбарларга гана тиешелүү болгон түз аяны (вахий) аркылуу гана болушу мүмкүн.
Хадис таануучулардын (мухаддистердин) бир тобу Азирети Хызыр алайхис саламдын учурда бул дүйнөдө тирүү экенин четке кагышат. Ал эми көпчүлүк (жумхур) аалымдар жана такыба инсандар (салихтер) анын тирүү экендигин жакташат.
Кандай болгон күндө да, Азирети Хызыр алайхис саламдын тирүү же дүйнөдөн кайткандыгына биздин эч бир ишенимдик (акидалык) же илимий маселебиз байланган эмес. Бул эки пикирдин бирине сөзсүз түрдө ишенүүбүз да шарт эмес. Анткени Куранда жана хадистерде бул тууралуу ачык-так кесилген өкүм жок. Мына ушул себептен үммөттүн аалымдарынын ортосунда бул маселеде пикир келишпестик бар. Андыктан, бул темада ашыкча талашып-тартышууга жана терең изилдөө жүргүзүүгө эч кандай зарылчылык жок.
«Фатва Махмудия» китебинде мындай деп айтылат: «Көпчүлүк (жумхур) аалымдардын мазхабы боюнча, Хызыр алайхис солату вас салам тирүү. Ооба, кээ бирлер анын дүйнөдөн кайткандыгын да айтышат. Мухаддистер адатта Азирети Хызырдын тирүүлүгүн кабыл кылышпайт, ал эми улуу суфийлер анын тирүү экенин кабыл кылышат».
( 1-том, 442-445-беттер)
«Имдадул-Фатва» китебинде мындай деп айтылат: «Азирети Хызыр алайхис саламдын тирүүлүгү Пайгамбарыбыз саллаллаху алайхи ва салламдын дүйнөдөн кайткан убактысынан кийин да далилденген. Пайгамбарыбыз (с.а.в.) көз жумгандан кийин ал сахабаларга келип, көңүл айткан. Ошондо Азирети Абу Бакр Сыддык жана Азирети Али (розияллаху анхума): "Бул Азирети Хызыр алайхис салам болчу" деп айтышкан.
Анын ушул убакка чейин тирүү экендигине бардык ички дүйнө ээлери (ахли батын) жана такыбалар бир пикирде. Алар ар дайым ушундай инсандар менен жолугуп келишкен жана жолугуп жатышат. Мавлана Низами: "Кечээ мага Хызыр илим үйрөттү" деп айткан. Көптөгөн улуу инсандардан анын тирүүлүгү тууралуу айтылган баяндар мутаватир (төгүндөлгүс, абдан көп маалымат) деңгээлинде белгилүү жана атактуу. Чындыкты Аллах Таала Өзү эң жакшы билүүчү».(4-том, 541-542-беттер)
«Хайрул-Фатва» китебинде мындай деп айтылат: «Мурунку өткөн көпчүлүк (жумхур салаф) аалымдардын пикиринде, Азирети Хызыр алайхис салам пайгамбар болгон. Анын шарияты көбүнчө шарияттын ички акыйкаттарына (хакаики батынага) тиешелүү болгон. Ал эми Азирети Муса алайхис салам жана башка көпчүлүк пайгамбарлардын шарияттары болсо сырткы өкүмдөргө (ахкаму захирге) байланыштуу болчу. Азирети Хызыр алайхис саламдын кылган ал иштери да Аллах тарабынан берилген шарият жана аян (вахий) болчу. Ошол себептен, Азирети Хызыр: "Муну мен өз оюмдан (каалоомдон) кылган жокмун" (Кахф сүрөсү, 82-аят) деп айтканда, Муса алайхис салам буга каршы чыккан эмес». ( 1-том, 325-бет)

مأخَذُ الفَتوی

و فی عمدة القاری للعینیؒ: "والصحيح أنه نبي، وجزم به جماعة. وقال الثعلبي: هو نبي على جميع الأقوال معمر محجوب عن الأبصار، وصححه ابن الجوزي أيضا في كتابه، لقوله تعالى حكاية عنه: {وما فعلته عن امري} (الكهف: 82) فدل على أنه نبي أوحي إليه، ولأنه كان أعلم من موسى في علم مخصوص، ويبعد أن يكون ولي أعلم من نبي وإن كان يحتمل أن يكون أوحي إلى نبي في ذلك العصر يأمر الخضر بذلك، ولأنه أقدم على قتل ذلك الغلام، وما ذلك إلا للوحي إليه في ذلك. لأن الولي لا يجوز له الإقدام على قتل النفس بمجرد ما يلقى في خلده، لأن خاطره ليس بواجب العصمة. السادس: في حياته: فالجمهور على أنه باق إلى يوم القيامة." (باب ما ذكر في ذهاب موسى صلى الله عليه في البحر إلى الخضر:ج:2، ص: 60، ط: دار تراث إحیاء العربي)-
و فی فتح الباری لابن حجرؒ: "و قال بن الصلاح هو حي عند جمهور العلماء والعامة معهم في ذلك وإنما شذ بإنكاره بعض المحدثين وتبعه النووي وزاد أن ذلك متفق عليه بين الصوفية وأهل الصلاح وحكاياتهم في رؤيته والاجتماع به أكثر من أن تحصر انتهى."
(قوله باب حديث الخضر مع موسى عليهما السلام : ج:6، ص:439، ط: دار المعرفة)-
و فی تفسير ابن كثيرؒ: "وذكروا في ذلك -أي القائلون بحياته- حكايات وآثاراً عن السلف وغيرهم، وجاء ذكره في بعض الأحاديث ولا يصح شيء من ذلك.. وأشهرها حديث التعزية وإسناده ضعيف. ورجح آخرون من المحدثين وغيرهم خلاف ذلك واحتجوا بقوله تعالى: وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ أَفَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخَالِدُونَ [الأنبياء:34]. وبقول النبي صلى الله عليه وسلم يوم بدر: اللهم إن تهلك هذه العصابة لا تعبد في الأرض. وبأنه لم ينقل أنه جاء رسول الله صلى الله عليه وسلم ولا حضر عنده ولا قاتل معه، ولو كان حيا لكان من أتباع النبي صلى الله عليه وسلم وأصحابه، لأنه عليه السلام كان مبعوثاً إلى جميع الثقلين: الجن والإنس، وقد قال: لو كان موسى وعيسى حيين لما وسعهما إلا اتباعي. وأخبر قبل موته بقليل أنه لايبقى من هو على وجه الأرض إلى مائة سنة من ليلته تلك عين تطرف.. إلى غير ذلك من الدلائل. انتهى".
(سورة الکهف: ج:5، ص:287، ط: دار طیبة)-
و فی البداية والنهاية لابن كثيرؒ: "وقد قدمنا قول من ذكر أن إلياس والخضر يجتمعان في كل عام من شهر رمضان ببيت المقدس وأنهما يحجان كل سنة ويشربان من زمزم شربة تكفيهما إلى مثلها من العام المقبل، وأوردنا الحديث الذي فيه أنهما يجتمعان بعرفات كل سنة، وبينا أنه لم يصح شيء من ذلك، وأن الذي يقوم عليه الدليل أن الخضر مات، وكذلك إلياس عليهما السلام. انتهى". (ذكر قصتي الخضر والياس عليهما السلام: ج:1، ص:379، ط: دار إحیاء تراث العربي)-
فقط والله أعلم